|
LİSE İLE ÜNİVERSİTE ARASINDAKİ ARZ-TALEP DENGESİZLİĞİNİN DİNAMİĞİ
1. GİRİŞ
Bu çalışmanın ilk amacı, üniversite giriş sisteminin (ÖSYS) dinamik benzetim modelini kurmak ve benzetim yoluyla var olan sistemin uzun dönemdeki sonuçlarını incelemektir. İkinci adım olarak, kamuoyunda tartışılan çeşitli üniversiteye kabul mekanizmaları, model üzerinde test edilerek sonuçları incelenmektedir. Modelde, gerçek sistemin yapısı mümkün olduğu oranda yansıtılmıştır. Modelleme sırasında karşılaşılan bir zorluk, gerçek sistemin tek tek yüzbinlerce bireyin davranışından oluşmasıdır. Başka bir deyişle, üniversiteye giriş koşulları, adayların liselerine, yeteneklerine ve program tercihlerine bağlı olarak bireylere özeldir ve sitemin bütüncül hareketi, tek tek bireylerin elde ettiği sonuçların toplamı olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak böyle bir modelleme çalışmasında, sistemin nihai davranışını elde etmek için, tek tek bireyleri modellemek mümkün değildir. Bu sebeple, ortak özelliklere sahip adaylar, gruplar halinde temsil edilmiş ve sistem parametreleri sözkonusu guruplara göre belirlenmiştir. Gerçek sistemde bireylerin tek tek davranışlarının toplamından ortaya çıkan bütüncül davranış, birkaç temel grubun davranışlarının etkileşimi olarak modellenmiştir. Modelin sınama benzetimleri 1988-1996, uzun dönemli tahmin benzetimleri ise 1988-2015 dönemi için yapılmıştır.
2. MODELİN TEMEL VARSAYIMLARI
2.1. Talep Grupları
Yükseköğretime olan talebi lise mezunları ve tekrarlayan adaylar oluşturmaktadır. Liseler, kaliteleri ve bu okullarda verilen eğitimin türüne göre dört gurupta toplanmaktadır.
1. Genel Liseler ve Akşam Liseleri
2. Meslek Liseleri (İmam Hatip Liseleri, Ögretmen Okulları, Endüstri Meslek Liseleri, Anadolu Meslek ve Teknik Liseleri, Turizm Okulları ve Anadolu Güzel Sanatlar Liseleri bu gruba dahildir.
3. Özel okullar ve Anadolu Liseleri
4. Fen Liseleri
Sınavı tekrar alan adaylar, kalite ve özelliklerine göre iki gurupta toplanmıştır.
1. Birinci Tip Tekrarlayanlar: Önceki yılın ÖSS sınavını kazanamayanlar ve önceki yılın ÖSS sınavını kazanan ancak bir programa yerleştirilemeyen adaylar
2. İkinci Tip Tekrarlayanlar: Bu grup, birinci tip tekrarlayanlara göre daha kaliteli adaylardan oluşmaktadır. Bunlar, daha önce yerleştirilen fakat kaydolmayanlar, halen bir yükseköğretim kurumunda kayıtlı olanlar ve daha önce bir üniversite bitirmiş olan adaylardır.
2.2. Üniversite Tipleri
Yükseköğretim programları iki ana grupta incelenmiştir:
3. MODELİN ORGANİZASYONU
Model, hesaplama ve raporlama sektörleri olmak üzere iki ana bölümden oluşmaktadır. Her iki bölüm de, değişik aday gurupları ve değişik puan türlerindeki programlara göre birçok sektörden oluşmaktadır.
3.1. Hesaplama Sektörleri
Bu sektörler, temel mekanizmaların modellendiği sektörlerdir ve dokuz ana başlıkta toplanmıştır:
1. ÖSS başvuru sektörleri (Bu sektörlerde, ÖSS’ye giren, kazanan ve ÖYS’ye girme hakkı kazanan farklı türdeki adayların toplam sayısı hesaplanmaktadır.)
2. ÖSS giriş sektörleri (Bu sektörlerde, Açık Öğretimi ve iki yıllık meslek yüksek okullarını tercih eden farklı türdeki adayların sayıları belirlenmektedir.)
3. ÖYS giriş sektörleri (Bu sektörlerde, ÖYS’ye giren farklı türdeki adaylar, tercih ettikleri ÖYS puan türüne {M,F,Tm, So, Ts, D} göre ayrıştırılırlar.)
4. ÖSS ve ÖYS yerleştirme sektörleri (Bu sektörlerde, adaylar yüksek öğretim programlarına yerleştirilirler.)
5. ÖSS ve ÖYS dağılım sektörleri (Bu sektörlerde, bir programı kazanan, kaydolan ve kaydolmayan adayların sayısı, aday ve program türüne göre belirlenir.)
6. ÖSS ve ÖYS mevcut kayıtlı öğrenci sektörleri (Bu sektörlerde, bir programda halen kayıtlı olan öğrenci sayıları hesaplanır.)
7. Üniversite Kontenjanı sektörü (Bu sektörde, üniversite öğrenci kontenjanları hesaplanır.)
8. Öğretim Üyeleri sektörü (Bu sektörde, mevcut ve ideal öğretim üyesi sayıları hesaplanır.)
9. Meslek Talebi sektörü (Bu sektörde, mevcut sağlık personeli, mühendis ve öğretmen sayıları hesaplanır ve sonuçlar ekonomik gereksinmeler ile karşılaştırılır.)
3.2. Raporlama Sektörleri
Bu sektörler modelin sonuçlarını ortaya koyan değişkenlerin değerlerinin hesaplandığı sektörlerdir ve dört ana başlıkta toplanmıştır:
10. Kontenjan Dağılım istatistikleri sektörleri (Bu sektörlerde, farklı türdeki adayların farklı kontenjan gruplarındaki payları belirlenir.)
11. Başarı Yüzdeleri istatistik sektörleri (Bu sektörlerde, adayların tercihleri üzerinden başarı yüdeleri hesaplanır.)
12. Yerleşen-Başvuran Oranları istatistik sektörleri (Bu sektörlerde, tüm aday grupları için, "yerleşen ÷ başvuran" oranları hesaplanır.)
13. Karşılaştırma istatistikleri sektörleri (Bu sektörlerde, tekrarlayan adaylar ile yeni lise mezunlarının başarıları karşılaştırılır.)
4. MODELİN GEÇERLİLİĞİ
Modeldeki çeşitli parametrelerin değerlerinin tahmin edilmesi sırasında ÖSYM'nin, Milli Eğitim Bakanlığının, Devlet İstatistik Enstitüsünün ve Devlet Planlama teşkilatının gerek istatistiksel gerek araştırma niteliğindeki yayınlarından yararlanılmış, bu kaynaklardan elde edilen gerçek veriler kullanılmıştır. Modelin geçerliliği, model sonuçları ile gerçek veriler 1988-1996 yılları arasında karşılaştırılarak test edilmiştir. Model sonuçları, gerçek verilerle büyük benzerlik göstermektedir.
Gerek modelin sonuçlarına, gerek gerçek verilere göre, çok ciddi bir sorun, yüksek öğretim kurumlarına yerleştirilenlerin azınlığının yeni lise mezunlarından, çoğunluğunun ise tekrarlayan gruptan gelmesidir. (Kabaca %30-%70)
5. MODELİN SONUÇLARI VE KULLANIM ALANLARI
Oluşturulan benzetim modeli, ÖSYM, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK ve yükseköğretime geçişle ilgili stratejik karar verme yetkisine sahip olan diğer kuruluş ve kişilerce bir "karar sınama platformu" olarak kullanılabilir. Model üzerinde, üniversiteye girişle ilgili kamuoyunda tartışılan çeşitli politikalar denenmektedir. Bu politikalar şöyle özetlenebilir;
-
Sınavı tekrar almaya izin verilmemesi,
-
Ancak bir kez tekrarlamaya izin verilmesi,
-
Ancak iki defa tekrarlamaya izin verilmesi (ve/veya tekrarlayan adayların dezavantajlı kılınması),
-
Tek aşamalı sınav,
-
Lise başarısına göre ÖYS'ye girme hakkı ,
-
Liselerden, sözkonusu liselerin türlerine göre yükseköğretim programlarına yönlendirme,
-
Çeşitli kontenjan artırımları/düzenlemeleri.
Tüm bu politikaları denerken varsayılan temel amaç, genel lise mezunlarının (yani büyük çoğunluğun);
i) başarı yüzdesini artırmak
ii) tekrarlayanlar grubuna kıyasla, toplam kontenjandan aldıkları payı artırmaktır.
Benzetim deneyleri, yukarıdaki stratejilerin (ve benzerlerinin) tek tek olmadığını göstermektedir. Anlamlı ve kalıcı bir iyileştirme için, birçok strateji aynı anda uygulanmalıdır. Örnek olarak, etkin bir strateji paketi şöyledir:
- Sınav tekrarına bir sınır getirilmesi ve tedrici olarak puan indirimi
- Herhangi bir örgün öğretim programına kayıtlı adayların tekrar sınavı alamamaları,
- Meslek liselerinden doğrudan Meslek Yüksek Okullarına yönlendirme,
- Genel liselerde belli bir başarının altında kalanların Meslek Yüksek Okullarına yönlendirilmesi,
- 2 yıllık Meslek Yüksek Okulları kontenjanlarının hızla artırımı,
Bunlar aynı anda uygulandığında, genel liselerin yerleşme yüzdeleri %10'lardan %20'lere, kontenjandan aldıkları pay da %30'lardan %60'lara çıkmaktadır.
|
